محمدرحیم متقی ایروانی
  • محمدرحیم متقی ایروانی

  • نام به انگلیسی: Mohammad Rahim Motaghii Iravani
  • تاریخ تولد: 1299/11/21
  • محل تولد: شیراز
  • تاریخ وفات: 1384/12/12
  • محل وفات: لندن
  • ملیت: ایرانی
  • کسب‌وکار: کفش ملی,
محمدرحیم متقی ایروانی
  • محمدرحیم متقی ایروانی

  • نام به انگلیسی: Mohammad Rahim Motaghii Iravani
  • تاریخ تولد: 1299/11/21
  • محل تولد: شیراز
  • تاریخ وفات: 1384/12/12
  • محل وفات: لندن
  • ملیت: ایرانی
  • کسب‌وکار: کفش ملی,

محمدرحیم متقی ایروانی

محمدرحیم متقی ایروانی (زادهٔ ۱۲۹۹ در شیراز – درگذشتهٔ ۱۳۸۴ در لندن) کارآفرین ایرانی و بنیان‌گذار کفش ملی است.

زندگی شخصی

محمدرحیم متقی ایروانی در ۲۱ بهمن ۱۲۹۹ در خانواده‌ای تاجرپیشه در محلهٔ مشیر شیراز به دنیا آمد. پدر وی میرزا محمد کاظم متقی ایروانی از تجار مشهور شیراز بود. رحیم فرزند بزرگ خانواده بود که مادرش را هنگام تولد فرزند چهارمش در سن ۶ سالگی از دست داد. رحیم تحصیلات ابتدایی را در مدرسهٔ باقریه شیراز گذارند و در سال ۱۳۱۳ به کالج انگلیسی‌ها در اصفهان رفت. بعد از آن به مدرسهٔ شاپور شیراز برگشت. رحیم در سال ۱۳۲۰ دبیرستان را در رشتهٔ ادبی به پایان رساند. قبل از قبولی در دانشکدهٔ حقوق بدون اطلاع پدر به آبادان رفت و مدتی در شرکت نفت آبادان کار کرد. رحیم در سال‌های ۱۳۲۱ الی ۱۳۲۴ در دانشکدهٔ حقوق، علوم سیاسی و اقتصادی دانشگاه تهران، در رشتهٔ قضایی ادامهٔ تحصیل داد. رحیم در دورهٔ دانشجویی مدتی در پمپ بنزین خیابان وصال تهران کار می‌کرد.
متقی ایروانی در ۱۲ اسفند ۱۳۸۴ در لندن درگذشت.

زندگی حرفه‌ای

در سال ۱۳۲۸، رحیم با کمک تعدادی از تجار، با خرید دستگاه تولید برق، کارخانهٔ برق فسا را تأسیس کرد و سرمایهٔ آن را بین شرکا تقسیم و به فروش رساند. همچنین در این سال‌ها رحیم پاساژ استاندارد را که شامل تعدادی مغازه و یک سینما بود با طراحی نوآورانه ای در خیابان زند شیراز ساخت. بازار کوچک شیراز برای او جذابیت زیادی نداشت به همین خاطر، در سال ۱۳۳۰، به تهران نقل مکان کرد. او ایده‌های بزرگی در سر داشت. اولین تجارتخانه خود را در سرای محمدی در سبزه میدان بازار تهران با نام شرکت سهامی باتا و شرکت استاندارد به منظور صادرات کتیرا، مواد روغنی، مغز گردو و پنبه و در مقابل کفش، چتر، گونی و گالش از چکسلواکی وارد می‌کرد با استخدام دو انگلیسی کار صادرات و واردات را در تابستان ۱۳۳۰ آغاز کرد. بعد از آن زمینی در چهارراه گلوبندک خرید و پاساژ استاندارد را با دو راه ورود و خروج در خیابان خیام احداث کرد. 

در مسیر تولید کفش

رحیم پیشنهاد اولیهٔ تأسیس کارخانهٔ کفش را به توماس باتا داد، که در آن موقع نمایندگی فروش او را داشت. اما باتا به سبب ملی شدن کارخانجاتش در اروپای شرقی نپذیرفت. مصرف گالش در جامعهٔ اکثراً روستایی ایران تقاضای زیادی داشت. این نوع کفش، عموماً مورد درخواست اهالی مناطق سردسیر بود. نخستین اقدام ایروانی در جهت جایگزین‌کردن واردات این کالای پر مصرف بود. به همین منظور رحیم در یکی از سال‌های دهه ۱۳۳۰ به چکسلواکی سفر کرد وحاصل آن آوردن دو کارشناس و یک دستگاه اتوکلاو بود که از آن برای گرم کردن لاستیک و درست کردن گالش در خیابان خیام سرای محمدی استفاده می‌شد. تولید این نوع کفش در داخل کشور، در حدود ۳ تا ۴ تومان در مقابل مشابه خارجی ۱۰ تومانی اش هزینه داشت. رحیم معتقد بود که همه مردم به نان و کفش نیاز دارند. اما اگر بتوانند برخی اوقات نان نخورند نمی‌توانند بی‌کفش بمانند. رحیم ایده‌های جالبی داشت. او می‌گفت توسعه بدون کفش امکان‌پذیر نیست. سال ۱۳۳۴ زمینی در مهرآباد تهران برای توسعه فعالیت کارخانه اش خریداری کرد. وسعت زمین ۷۰۰ متر بود که ۴۰۰ متر ساختمان آن ۳۵ کارگر را در خود جایی داده بود. او به سرعت قرارداد همکاری با شرکت «لیبشه» آمریکایی منعقد کرد. رحیم کار تولید کفش را در مهرآباد با شراکت با لیبشه آمریکایی از کارخانه کفش ولکو شروع کرد تا با امتیاز این شرکت تولیدات خود را در ایران به فروش برساند. این شرکت کفش‌های تنیس کف تخت، سبک و کتانی می‌فروخت که با زیره لاستیکی پرس شده تولید می‌شد. دستگاه‌های پرس را شرکت ولکو به ایران وارد کرده بود.
رویهٔ کفش دو لایه، مانند برزنت به هم در کفش ملی دوخته می‌شد. بعد از مدتی با خریداری ماشین‌های دوخت از پارچه‌های داخلی استفاده شد کفش ولکو حاضر به سرمایه‌گذاری و آوردن فناوری به ایران شد. رحیم به آمریکا رفت و نقشه کارخانه تهیه و ماشین‌آلات آن را از شرکت وارد کرد .

کفش ملی

 کارخانه در بدو امر روزانه ۱۵۰ زوج محصول داشت. در سال ۱۳۳۶، شرکت کفش نام «ملی» گرفت. در این زمان ناصر معتبر، مصطفی عطری و مولر اهل چکسلواکی، کسانی بودند که با رحیم همکاری می‌کردند. رحیم با خریداری تعداد زیادی خانه در مهرآباد جنوبی به توسعه کارخانه‌ها پرداخت. در این دوره زمانی رقبایی در کنار ایروانی قرار گرفته بودند. کفش‌های تولید چکسلواکی و کفش سه ستاره و کفش مهشید شرایط بازار را برای ایروانی قدری دشوار ساخته بودند. اما ایروانی با بکارگیری روشی تلاش کرد تا بازار را به انحصار خود درآورد.
علاوه بر تولید کفش به تأسیس کارخانه در زمینه تولید زیره کفش لاستیکی PVC، تولید آستر و بند کفش، تولید جوراب (خرداد ۱۳۴۷) تولید مقوا و کارتن (در آذر ۱۳۵۰) قالب، ماشین‌سازی، تولید تسمه در ۶۰۰ اندازه برای صنعت، کشاورزی و خودرو (فروردین ۱۳۵۲)، تولید انواع دستکش و روی بند (در سال ۱۳۵۲)، نیز که ابزارهای لازم برای صنعت کفش بود، اقدام کرد. در همین زمین خانه‌های سازمانی برای کارگران برنامه‌ریزی شد تا با اسکان کارگران هزینه رفت و آمد کاهش یابد. در کارخانه کفش ملی تا سال ۱۳۵۰ گونه‌های مختلفی از کفش مثل کفش ورزشی، کفش برای روزهای بارانی، چکمه، پوتین، دمپایی، کفش کتانی، کفش‌های بچه‌گانه و کفش ایمنی تولید می‌شد. با افزایش تدریجی گنجایش کارخانه مهرآباد، روزانه ۱۲۵۰۰ جفت کفش در کارخانه کفش ملی توسط ۲۵۰۰ کارگر تولید می‌شد.
در این زمان افزایش ظرفیت کارخانجات نیازمند محل بزرگتری بود بنابراین تصمیم گرفته شد تا زمین وسیع تری خریداری شود. پارک صنعتی کفش ملی بعد از تجربه موفق تولید کفش در مهرآباد جنوبی، مرحله سوم توسعه صنعت کفش ایران در کیلومتر۱۸ جاده قدیم کرج، در اسماعیل‌آباد سال۱۳۴۷ شروع شد. وی زمین بزرگی به مساحت ۴۰۰هزار متر که نهری از وسط آن می‌گذشت خریداری کرد.
کارهای ساختمانی کارخانه‌ها در سال ۱۳۴۹ به پایان رسید و اکثر بخش‌های تولیدی به اسماعیل‌آباد منتقل شدند. بدین ترتیب پارک صنعتی ملی، کارش را از اولین سال‌های دهه۱۳۵۰ شروع کرد. در این زمین، نقشه ساخت ۴۰۰خانه سازمانی برای کارگران در نظر گرفته شد. دو خط راه‌آهن تبریز و خرمشهر نیز از درون زمین و نزدیکی آن می‌گذشت. از آنجایی که رحیم به کاهش هزینه تمام شده تولید از طریق کاهش هزینه‌های حمل‌ونقل اهمیت می‌داد، در فکر استفاده از این دو خط در آینده هم بود.

ابتکارات و خلاقیت‌ها

متقی ایروانی با ساخت خانه‌های سازمانی جنب کارخانه‌ها سعی داشت زمان رفت‌وآمد کارگران و هزینه‌های نقل‌وانتقال کارگران که بر هزینهٔ تولید مؤثر بود را کاهش دهد. اولین کارخانهٔ ساخته‌شده در مجموعه، کفش استاندارد و سپس کارخانهٔ کفش تاف (صنعتی) بود هر کارخانه، دفتر اداری، رستوران، مهدکودک و نانوایی مستقل داشت. انتقال و تأسیس کارخانه‌ها به سرعت در اسماعیل‌آباد پیگیری می‌شد.
. ایروانی علاوه بر تأسیس فروشگاه‌های زنجیره‌ای کفش ملی در سراسر کشور و یکسان‌سازی قیمت‌ها، توانست به کشورهای اروپای شرقی و شوروی نیز کفش صادر کند.

وضعیت پس از انقلاب

با وقوع انقلاب ۱۳۵۷، شرکت کفش ملی و بیش از ۵۰ شرکت در ارتباط با آن مصادره شدند. پس از آن کفش ملی به سازمان صنایع ملی منتقل گشت، اما چندی بعد بابت رفع بدهی دولت به سازمان بازنشستگی کشوری واگذار شد. تا به امروز ماشین‌آلات این کارخانه تماماً فروخته شده‌است و محل کارخانه‌ها (پارک صنعتی کفش ملی) به انبار تبدیل شده که بخشی از آن در اختیار شرکت خودروسازی سایپا است و بخش دیگر آن تبدیل به انبار کفش شده‌است. هم‌اکنون برخی تولیدکنندگان کفش در کشور محصولات خود را با نشان کفش ملی از طریق فروشگاه‌های کفش ملی به فروش می‌رسانند. از پرسنل ۱۰ هزار نفری گروه کفش ملی تنها ۷۰۰ نفر باقی مانده‌اند که در کفش گنجه و بخش‌های بازرگانی مشغول به کار هستند. کفش ملی پس از انقلاب به هیچ کشوری صادرات نداشته‌است.
ایروانی پس از انقلاب و مصادرهٔ شرکت کفش ملّی به خارج از کشور رفت و ابتدا کارخانه کفش و چرم‌سازی را در بوستون آمریکا تأسیس کرد و سپس در قاهره کارخانه کفش استاندارد را تأسیس کرد. در آخرین اقدام اقتصادی طرحی برای تأسیس کارخانه کفش‌سازی در افغانستان تهیه کرد و برای تأمین مالی آن با نهادهای مختلفی مکاتبه و مذاکره کرد که موفق نشد.